در این مقاله به بررسی کلی خصوصیات هیدرولوژیکی و استفاده از آب در حوضه زاینده رود بر اساس آمار موجود در دوره یازده ساله (1987-1998) پرداخته شده است. در این راستا جریان ورودی به دریاچه سد، جریان خروجی از دریاچه و آبگیری ها در طول مسیر رودخانه، به منظور آبیاری اراضی کشاورزی و دیگر مصارف مورد بررسی قرار گرفته و یک بیلان آبی اجمالی در سطح حوضه ارایه شده است. نتایج نشان می دهد که جریان های ورودی به دریاچه، نیاز آبیاری، شرب و بخش صنعت را در پایین دست تامین نموده و از یک الگوی منظم با تغییرات بسیار کم تبعیت می نماید؛ اما ذخیره سالیانه سد محدود بوده به طوری که در طول دوره های خشک سالی طولانی، حوضه را آسیب پذیر نموده است. هم چنین روند آب خروجی از سد زاینده رود، یک الگوی قابل پیش بینی را به جز در مواقع سیلابی نشان می دهد. به نظر می رسد، اعتماد و درصد اطمینان بالایی در تامین نیازهای آبی، در دوره تقاضای حداکثر وجود دارد؛ ولی آب خروجی در ماه های فصل زمستان و در پایان فصل آبیاری، دارای میزان پایین و با تغییرات بالا می باشد که در نتیجه بده رودخانه کم و کیفیت آب به ویژه در پایاب رودخانه پایین می آید. یک بیلان آبی ساده، نسبت جریان آب برگشتی در حوضه (میانگین سالیانه) را 30 درصد تخمین زده است. میزان حجم آب برگشتی به ویژه در قسمت های پایین دست حوضه، بسیار مهم است. البته یک ارزیابی دقیق تر با در نظر گرفتن پارامترهای آب زیرزمینی و کیفیت آب، قبل از نتیجه گیری قطعی، ضروری به نظر می رسد. با فرض محدودیت تامین آب با کیفیت بالا در حوضه آبریز زاینده رود، اگر امکان صرفه جویی واقعی آب در حوضه، وجود داشته باشد، می توان به توسعه منابع آب و اصلاح مدیریت این منابع دست یافت. از این رو در سطوح مزرعه، شبکه و حوضه درک قابل قبولی در مورد کاربرد آب و استفاده مجدد آب ضروری است.

در این مطالعه تغییرات مکانی 63 متغیر اقلیمی که از نظر رستنی های طبیعی اهمیت دارند با استفاده از تجزیه عاملی و تحلیل خوشه ای بررسی شد. این بررسی نشان می دهد 5 عامل اول 95.95 درصد پراش متغیر های اولیه را بیان می کند. این عوامل عبارتند از: بارش، دمای گرمایشی، جهت و سرعت باد، بارش تابستانه و غبار که به تربیت 35.1، 26.8، 17.5، 11.2، 5.4 درصد از تغییرات را نشان می دهند. داده های ماتریس امتیاز عاملی با روش سلسله مراتبی وارد خوشه بندی شده و 8 پهنه اقلیم رویشی تفکیک، ترسیم و نامگذاری شد. گونه های ذیل به عنوان متمایز کننده اقلیم های مختلف شناسایی شد. Agropyron spp., Bromus tomentellus, Stipa Arabica, Astragalus adscendens, Daphne mucronata, Salsola spp., Zygophylum atriplicoides, Artemisia aucheri

تحولات اقتصادی و اجتماعی، تنوع و افزایش نیازهای آب را به همراه داشته است. محدودیت منابع آب تجدیدپذیر حوضه های آبریز ممکن است در بسیاری از موارد عامل محدودکننده رشد نیازهای آب نبوده و استمرار افزایش مصارف و به تبع آن جابه جایی حقوق آب و بازتخصیص را به دنبال داشته باشد. بازتخصیص به طور کلی ظرفیتی برای مدیریت تقاضای آب برای مواجهه با کم آبی است؛ اما سازوکار آن می تواند متنوع باشد. وضعیت حکمرانی و حقوق آب مناطق مختلف تعیین می کند بازتخصیص چقدر بر مبنای عدالت و پایداری و یا زور و قدرت صورت گرفته است. در این مقاله با بررسی اسنادی و مصاحبه های میدانی، تجربه بازتخصیص در حوضه زاینده رود مورد بررسی قرار گرفت. در حوضه زاینده رود سه سازوکار برای بازتخصیص شامل بازتخصیص از حقابه های قدیمی به مصارف مورد نظر دولت، بازتخصیص از پایین دست به بالادست و بازتخصیص از بهره برداران قدیمی آب زیرزمینی به صاحبان چاه های جدید مشاهده می شود. فقدان شفافیت و عدم مشارکت حقابه داران در تصمیم گیری های بازتخصیص موجب گردید جلب رضایت و جبران خسارتی صورت نگیرد که در این مقاله از عنوان بازتخصیص خاموش برای توصیف آن استفاده شده است. طی یک دهه اخیر حوضه زاینده رود شاهد واکنش هایی نسبت به تبعات بازتخصیص خاموش بوده است. واکنش های دولت نشان از سردرگمی و تعلل در تصمیم گیری و ناتوانی از اجرا دارد و واکنش جامعه نیز با وجود پیشرفت های قابل توجه در ارتقا آگاهی و گردش اطلاعات، سازماندهی و مکانیزم نمایندگان، به دلیل مطالبه صرف آب و عدم پیگیری فرصت های توسعه کم آب بر، موجب پیچیدگی بیشتر مدیریت مسایل این حوضه شده است.

ناحیه مورد بررسی بخشی از حوزه آبخیز رودخانه زاینده رود می باشد که از سد زاینده رود بعنوان شروع تا پل زمانخان بعنوان خروجی امتداد می یابد. به منظور بررسی ویژگی های زمین ساختی، در ابتدا این ناحیه را بر اساس خصوصیات توپوگرافی و زهکشی به زیرحوضه هایی تقسیم و اقدام به اندازه گیری شاخص هایی از قبیل ضریب فرم حوضه، ضریب فشردگی، ضریب کشیدگی، ضریب گردی، تراکم آبراهه، رده بندی آبراهه ها، نسبت انشعاب، سینوسیتی، برجستگی نسبی، عدد ناهمواری و برخی شاخص های دیگر کردیم. نتایج بررسی ها نشان داد که زیرحوضه هایی که در مجاورت گسل ها قرار دارند دارای کمترین میزان ضریب شکل، نسبت کشیدگی و دارای بیشترین مقدار نسبت انشعاب و برجستگی نسبی هستند. همچنین مناطقی که از نظر لیتولوژی دارای سنگ های حساس به فرسایش باشند دارای مقادیر تراکم زهکشی و عدد ناهمواری بالایی خواهند بود. در نهایت می توان نتیجه گرفت که با توجه به بررسی های انجام شده حوضه مورد بررسی از نظر زمین ساختی حالت نیمه فعال دارد.

خشکسالی به عنوان یک پدیده طبیعی به ویژه در مناطقی با اقلیم خشک بارش مانند ایران از چالش های بسیار مهم در تامین آب می باشد. در این مقاله به کمک شاخص تامین آب های سطحی (SWSI) خشکسالی هیدرولوژیک حوضه بررسی گردیده است.جهت تحلیل خشکسالی هیدرولوژیی از داده های بارش، آب معادل برف، متوسط دما، دبی و حجم دخیره دریاچه سد زاینده رود در دوره زمانی 1388-1366 به صورت ماهانه و سالانه استفاده شده. متدولوژی مقاله مبتنی بر شاخص های خشکسالی SWSI،SPI،SDI، R،R2 و تکنیک های زمین آمار، تحلیل روند و ضریب همبستگی می باشد.نتایج نشان می دهد که طبق شاخص SWSI درسال های 88-1366، 7 سال وضعیت خشکسالی (31 درصد)، 10 سال در وضعیت نرمال (43 درصد) و 6 سال در وضعیت مرطوب (26 درصد) قرار دارند. همچنین سال 1378 با SWSI=-2.55 خشکترین و سال 1371 با SWSI=2.88 مرطوبترین سال می باشد.علاوه برآن تحلیل مقایسه ای داده های بارش، دبی، ذخیره حجم دریاچه، روند افزایشی دما و مقادیر آب معادل برف نشان می دهد که همپوشانی مناسبی بین متغیرهای مدل SWSI و خشکسالی های اقلیمیوجود دارد (r=0.78) در واقع طبق شاخص های استخراجی خشکسالی های اقلیمی نقش موثری در کاهش ضریب جریان حوضه ودبی پایه آن دارد. به عنوان نمونه کاهش بارش سالانه مهمترین ایستگاه حوضه (ایستگاه کوهرنگ) از متوسط 1420 میلیمتر سالانه به 750 میلی متردر سال 1387 و تداوم خشکسالی در 5 سال بعد ازآن (91-1387) باکاهش تجمعی بارش سالانه 2350 میلی متر منجر به افت33 درصدی دبی در ورودی سد (از 46 متر به 24 متر مکعب) گردیده است. آثار زیانبار این خشکسالی ها در اثر فاکتورهای مدیریتی و دخالت های انسانی به شکل فزاینده ای شدید شده که با توجه به غیر قابل پیش بینی بودن ولی تکرار پذیری آن به ویژه در چارچوب پدیده گرمایش جهانی در حوضه آبی زاینده رود پیشنهاد می شود در راهبردهای مدیریت منابع آب حوضه زاینده رود تجدید نظر جدی صورت گیرد و بجای انتخاب راهبردهای مبتنی بر فرافکنی و تامین آب به سمت راهبرد اصلاح الگوی مصرف رفت چراکه ادامه روند راهبرد تامین آب تنها مصرف بیشتر، ناپایداری شدیدتر اکوسیستم های انسانی و طبیعی موجود در حوضه را بدنبال خواهد داشت.

سازمان­ های حوضه رودخانه ­ای پیکره­ های سازمانی هستند که بستر تحقق رویکرد مدیریت یکپارچه منابع آب را در مقیاس یک حوضه آبریز فراهم می ­آورند. اینگونه سازمان­ ها به صور مختلف و با مأموریتهای گوناگون در سطح حوضه های رودخانه­ ای تشکیل می­ شوند و عوامل متعددی بر عملکرد آنها تأثیر می ­گذارند. در ایران پیشینه سازمان­ های حوضه آبریز به تشکیل شورای هماهنگی مدیریت حوضه آبریز زاینده رو د از سال 1392 و در ادامه تبدیل آن به کارگروه احیای زاینده ­رود در سال 1398، بر می­گردد. پرسش مطرح این است که عملکرد این شورا در مدت شش سال فعالیت خود چگونه ارزیابی می ­شود. در نتیجه هدف این مقاله ارزیابی عملکرد این شورا به عنوان یک سازمان حوضه رودخانه ­ای، با استفاده از چارچوب تدوین شده برای ارزیابی عملکرد سازمان­های حوضه رودخانه ­ای است. داده­ ها و اطلاعات مورد نیاز این پژوهش از طریق مطالعه اسناد، پرسشنامه، بازدید میدانی و انجام مصاحبه نیمه ­ساختاریافته جمع ­آوری شدند. ارزیابی عملکرد این شورا در سه بعد «کارایی»، «اثربخشی» و «یادگیری» انجام شد. در بعد کارایی نتایج این تحقیق نشان می ­دهد که شورای هماهنگی حوضه آبریز زاینده ­رود پشتوانه کارشناسی قوی ­ای نداشته و نتوانسته است مدیریت حوضه را به صورت تخصصی در دست بگیرد. از طرفی در این شورا مشارکت همکارانه به معنای واقعی وجود نداشت. علاوه بر عدم وجود همکاری، دید استانی و بخشی و بی ­اعتمادی نیز در این شورا به چشم می­ خورد. مسأله بعد عدم وجود سازوکارهای الزام­ آور و مکانیسم پاسخگویی برای شورای هماهنگی و دیگر سازمان­هایی است که ملزم به اجرای مصوبات شورای هماهنگی بودند. در بعد اثربخشی با توجه به اینکه اغلب تصمیمات شورا حول برنامه ­ریزی منابع و مصارف بود و تصمیم ­گیری با توجه به پیش ­بینی میزان آب در دسترس سالانه صورت می ­گرفت، تغییرات هیدرولوژیکی در حوضه اغلب وابسته به تغییرات بارش در حوضه بود و تأثیر زیادی از مصوبات شورا بر شرایط هیدرولوژیکی حوضه به چشم نمی­ خورد. نتایج این پژوهش نشان داد که علاوه بر عدم موفقیت شورای هماهنگی در مدیریت مسایل اجتماعی حوضه، این مسائل وارد شورای هماهنگی شده و بعضاً سبب عدم حصول به نتیجه در جلسات شده است. در بعد یادگیری این شورا به دلیل نداشتن اقتدار و اختیار کافی توانایی اصلاح و تغییر قوانین و مصوبات موجود را نداشت. به این معنی که نه تنها تصمیم ­گیری از پایین اتفاق نمی ­افتاد، بلکه قدرت اصلاح تصمیمات هم وجود نداشت. بنابراین نه تنها الگوی حکمرانی بالا به پایین با وجود این شورا تغییرات مثبتی نداشته و منجر به یادگیری مؤثر نشده است، بلکه در ترکیب کارگروه تخصصی ذیل شورای هماهنگی و مدعوین نیز تغییراتی ایجاد شده که به نظر متأثر از نگاه بخشی و استانی در حوضه است. بنابراین یادگیری در این زمینه مخرب نیز بوده است.

حیات استان اصفهان وابسته به زاینده رود می باشد. بنابراین حفظ کیفیت و کمیت آب این رودخانه دارای اهمیت فراوان است. در این راستا، اولین قدم برای اتخاذ شیوه های صحیح و پایدار مدیریت منابع آب زاینده رود، کسب آگاهی مستمر از وضعیت کمی و کیفی آب، تغییرات زمانی و مکانی آن و بالاخره مشخص نمودن منابع اصلی و انواع آلوده کننده های آب رودخانه می باشد. یکی از مدل هایی که به این منظور در سطح بین المللی مورد استفاده گسترده قرار دارد، مدل SWAT می باشد. اولین گام در استفاده از این مدل ها، اثبات توانایی آن ها در شبیه سازی چرخه آبی حوضه است. هدف اصلی از انجام پژوهش حاضر، ارزیابی عملکرد مدل SWAT در رابطه با شبیه سازی دبی جریان رودخانه زاینده رود می باشد. در مرحله اول، مدل با استفاده از اندازه گیری های شدت جریان در 4 ایستگاه قلعه شاهرخ، سد زاینده رود، پل کله و ورزنه واسنجی گردید که با توجه به پارامترهای ضریب راندمان (COE) بین 60.2-80.1 درصد، راندمان NS بین 59.4-79 درصد و ضریب همبستگی (R2) بین 72.6-82 درصد و با توجه به نتایج بررسی های گذشته و کیفیت داده های استفاده شده در این پژوهش، قابل قبول ارزیابی گردید. در مرحله اعتبارسنجی، مقادیر ضریب راندمان، راندمان NS و ضریب همبستگی به ترتیب در حدود 60.4، 60.1-69-1 و 64.7-70.8 درصد برای ایستگاه های مختلف برآورد شدند. بهترین نتایج در ایستگاه پل کله و ضعیف ترین نتایج در ایستگاه قلعه شاهرخ به دست آمد. نتایج کلی واسنجی نشان می دهد که مدل SWAT می تواند ابزار مناسبی در رابطه با شبیه سازی شدت جریان رودخانه باشد.